Uyuşturucu veya Uyarıcı Madde Kullanma ve Bulundurma Suçu (TCK 191)

Türkiye’de uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanma ve bulundurma suçu, Türk Ceza Kanunu’nun 191. maddesinde düzenlenmiştir. Bu suç, toplum sağlığını korumak amacıyla öngörülmüş olup, uyuşturucu maddelerin kişisel kullanımına yönelik edinilmesi veya kullanılması fiillerini kapsamaktadır. Kanun koyucu, uyuşturucu madde kullanan kişiyi aslında tedaviye ihtiyacı olan biri olarak görür; bu nedenle hukuki düzenleme, cezalandırmadan çok rehabilitasyon ve denetim odaklıdır. Buna rağmen, uyuşturucu madde kullanmak veya kullanma amacıyla bulundurmak Türkiye’de yasalara aykırı ve cezai yaptırıma tabi bir davranıştır.

Uyuşturucu kullanma suçu ile itham edilen bir kişi açısından süreç karmaşık ve yıpratıcı olabilir. Özellikle ceza hukuku alanında uzman bir destek almak, hakların korunması ve en uygun sonucun elde edilmesi için önem taşır. Bu noktada, deneyimli bir Bursa ceza avukatı yardımı ile hareket etmek, soruşturma ve olası yargılama sürecini profesyonelce yönetmeye yardımcı olacaktır.

Uyuşturucu Madde Kullanma ve Bulundurma Suçu Nedir?

Uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanma ve bulundurma suçu, adından da anlaşılacağı üzere, kişisel kullanım amacıyla uyuşturucu veya uyarıcı maddeye sahip olmayı veya bu tür maddeleri kullanmayı ifade eder. Kanunda bu suç; “kullanmak için uyuşturucu veya uyarıcı madde satın almak, kabul etmek veya bulundurmak ya da uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanmak” şeklinde tanımlanmıştır. Yani aşağıdaki fiiller bu kapsamda suç sayılmaktadır:

• Satın alma: Uyuşturucu maddeyi para veya başka bir değer karşılığında temin etmek (kullanmak amacıyla).
• Kabul etme: Uyuşturucu maddeyi bedel ödemeksizin, hediye veya benzeri bir yolla kabul etmek (kişisel kullanım için).
• Bulundurma: Uyuşturucu veya uyarıcı maddeyi, satma amacı olmaksızın, kişisel tüketim için üzerinde veya kontrolü altında tutmak.
• Kullanma: Herhangi bir uyuşturucu veya uyarıcı maddeyi vücuduna almak, tüketmek.

Bu fiillerin her biri, kamu sağlığına karşı suçlar bölümünde yer almakta olup toplumu uyuşturucu zararlarından korumayı hedefler. Suçun oluşabilmesi için, ele geçirilen maddenin uyuşturucu/uyarıcı nitelikte ve kullanıma elverişli miktarda olması gerekir. Çok küçük ve kullanılamayacak bir miktar madde bulunması halinde suçun oluşmayabileceği belirtilmektedir. Ancak eser miktarda dahi olsa, eğer madde kullanıma elverişli ise suçun unsurları tamamlanmış kabul edilir.

Uyuşturucu Kullanma Suçu ile Uyuşturucu Ticareti Suçunun Farkları

Uyuşturucu madde kullanma veya kullanmak için bulundurma suçu (TCK 191), uyuşturucu madde ticareti suçundan (TCK 188) farklıdır. Her iki suç da uyuşturucu maddelerle ilgili olsa da hukuki sonuçları ve ceza oranları bakımından büyük farklar vardır. Uyuşturucu ticareti suçu, maddi çıkar sağlamak için uyuşturucu madde satma, dağıtma, üretme gibi fiilleri içerir ve çok daha ağır cezalara tabidir. Bu nedenle, bir vakada fiilin kullanıcı düzeyinde mi yoksa satıcı düzeyinde mi olduğunun tespiti kritik önem taşır.

Genellikle, uygulamada şahsın kullanıcı mı tacir mi olduğunu belirlemek için bazı ölçütler dikkate alınır:

• Miktar: Ele geçirilen uyuşturucu maddenin miktarı, en önemli kriterlerden biridir. Kişisel kullanım için makul seviyenin çok üzerindeki miktarlar, satış amacıyla bulundurulduğu yönünde yorumlanabilir.
• Paketleme ve Düzen: Uyuşturucu maddenin çok sayıda, tek kullanımlık küçük paketler halinde bulunması, yanında hassas terazi, paketleme malzemesi gibi unsurların ele geçirilmesi, satış yapıldığını gösterebilir. Kullanıcılar genellikle maddeyi bu şekilde ticari bir hazırlıkla bulundurmaz.
• Çeşitlilik: Kişisel kullanım için genelde bir tür uyuşturucu tercih edilir. Birden fazla türde uyuşturucu veya uyarıcı maddenin birlikte bulundurulması (örneğin hem esrar hem kokain hem sentetik haplar) satış amacı ihtimalini kuvvetlendirebilir.
• Deliller ve İtiraflar: Başka kişilerin, şüpheliden uyuşturucu satın aldığına dair ifadeleri ya da iletişim kayıtları, parça parça satış yapıldığına ilişkin deliller bulunması halinde, fiilin ticaret kapsamına girdiği kabul edilir.
• Bulundurma şekli: Kullanıcılar genellikle maddeyi kendi evlerinde, iş yerlerinde veya sürekli yanlarında, kolay ulaşabilecekleri yerlerde tutarlar. Buna karşın, uyuşturucu maddenin ormanlık alan, depo, arazi gibi uzak ve gizlenmiş bir yerde yüklü miktarda saklanması, kullanım dışında bir amaç olduğuna işaret edebilir.

Yukarıdaki hususlar ışığında, eğer bir kişi üzerinde yakalanan madde miktarı ve diğer emareler sadece şahsi kullanım amaçlı olduğunu gösteriyorsa, hakkında TCK 191 (kullanma suçu) uygulanır. Aksi halde, yani satış veya tedarik maksadıyla hareket ettiği tespit edilirse uyuşturucu ticareti suçu devreye girer ve bunun cezası çok daha yüksektir (genellikle asgari 10 yıl ve üzeri hapis gibi ağır yaptırımlar söz konusudur). Dolayısıyla, uyuşturucu maddeyle yakalanan bir kişi için kullanıcı konumunda kalmak, hukuki açıdan son derece lehine olup, bunu sağlamak için etkin bir savunma yapmak gerekir. Bu noktada da alanında uzman bir avukatın rolü büyüktür. Örneğin, Bursa ceza avukatı deneyimine sahip bir savunman delillerin doğru değerlendirilmesini ve müvekkilin kullanıcı sıfatıyla yargılanmasını sağlamaya çalışacaktır.

TCK 191 Uyuşturucu Kullanma Suçunun Cezası

Kanun koyucu, uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanma suçunun cezasını iki yıldan beş yıla kadar hapis olarak belirlemiştir (TCK m.191/1). Yani suçun temel şekli sabit bir hapis cezası yerine alt ve üst sınırları belirlenmiş bir aralıktadır; hakim bu sınırlar içinde kalmak koşuluyla somut olaya göre cezanın süresini tayin eder. Örneğin, yakalanan maddenin miktarı, failin kişisel kullanım geçmişi, pişmanlık durumu gibi etkenler göz önüne alınarak ceza miktarı belirlenebilir.

Ağırlaştırıcı neden: Şayet uyuşturucu kullanma veya bulundurma fiili, okul, yurt, hastane, kışla veya ibadethane gibi eğitim, sağlık, askeri veya toplumsal amaçlarla toplu bulunulan bina ve tesislerde ya da bunların 200 metre yakın çevresinde işlenirse, kanun cezada artırım öngörmüştür. Bu durumda verilecek hapis cezası yarı oranında arttırılır (TCK m.191/10). Başka bir deyişle, bu gibi korunaklı alanların yakınında yakalanan kişi için ceza aralığı 3 yıldan 7,5 yıla kadar hapis şeklinde yükselmiş olur. Bu düzenleme, gençleri ve toplumun kırılgan kesimlerini uyuşturucunun olumsuz etkilerinden korumak amacıyla getirilmiş özel bir tedbirdir.

Adli para cezasına çevirme yasağı: Uyuşturucu kullanma veya bulundurma suçu nedeniyle mahkeme tarafından hükmedilen hapis cezası, diğer bazı hafif suçlarda olduğu gibi adli para cezasına çevrilmez. Kanun, bu suçtan verilen cezaların paraya çevrilmesine veya doğrudan ertelemeye (şartlı ertelemeye) pek olanak tanımamıştır. Bu durum, devletin uyuşturucu kullanımına karşı caydırıcılık politikasının bir sonucudur. Yani eğer kişi denetimli serbestlik gibi imkanlardan faydalanamaz ve neticede mahkum olursa, kural olarak hapis cezasını infaz etmek durumunda kalacaktır.

Kamu Davasının Açılmasının Ertelenmesi (5 Yıl Kuralı)

Uyuşturucu madde kullanma suçu, ceza hukukumuzda özel bir yargılama usulü ile ele alınmaktadır. Kanun, bu suçu işleyenlere bir anlamda bir şans tanımakta ve onları hapse göndermek yerine denetim altında tutarak topluma kazandırmayı amaçlamaktadır. Bu amaçla TCK 191 kapsamında, soruşturma aşamasında kamu davasının açılmasının ertelenmesi (KDAE) mekanizması devreye girer.

Suçun işlendiği yönünde savcılık bir soruşturma başlattığında, Cumhuriyet savcısı hiçbir ek şart aramaksızın 5 yıl süreyle kamu davasını açmayı erteleme kararı verir (TCK m.191/2). Bu 5 yıllık süre, bir nevi deneme süresi olarak düşünülebilir. Karar verilirken, şüpheliye bu sürede uyması gereken kurallar ve yapması yasaklanan davranışlar bildirilir. Savcı ayrıca şüpheliyi, erteleme süresi zarfında kurallara uymaz veya yasakları ihlal ederse karşılaşacağı sonuçlar konusunda açıkça uyarır. Bu erteleme kararı aynı zamanda ilgili kolluk birimlerine (polis, jandarma gibi) bildirilir; böylece şüpheli daha sonra uyuşturucuyla tekrar yakalanırsa, yetkililer onun zaten denetimli serbestlik sürecinde olduğunu bileceklerdir.

Kamu davasının açılmasının ertelenmesi, basitçe ifade etmek gerekirse, kişi hakkında ceza davası açılmasının 5 yıl bekletilmesi demektir. Bu süre zarfında kişi, aşağıda değinilecek denetimli serbestlik tedbirine tabi tutulur. Böylece ilk defa yakalanan veya daha önce benzer bir suçu olmayan kişiler, doğrudan hapse gönderilmek yerine topluma kazandırılmak üzere izleme ve tedaviye yönlendirilir. Eğer kişi bu deneme süresini başarılı bir şekilde tamamlarsa, hakkında hiç dava açılmayacak ve adli siciline bu suç işlenmemiş olacaktır.

Denetimli Serbestlik ve Tedavi Süreci

Denetimli serbestlik, uyuşturucu kullanma suçu nedeniyle hakkında 5 yıllık erteleme kararı verilen kişilere uygulanan kontrollü serbestlik programıdır. Erteleme kararı verildiğinde, şüpheli en az 1 yıl süreyle denetimli serbestlik tedbirine tabi tutulur (TCK m.191/3). Bu süre içerisinde şüphelinin belirli yükümlülüklere uyması gerekir. Denetimli serbestlik süresi, gerek görülürse savcılık kararıyla veya denetimli serbestlik müdürlüğünün teklifiyle, altı aylık periyodlar halinde en fazla 2 yıl daha uzatılabilir. Yani toplamda denetimli serbestlik süresi 3 yıla kadar çıkabilir.

Denetimli serbestlik kapsamında, kişinin uyması beklenen bazı yükümlülükler ve tabi tutulabileceği tedbirler şunlar olabilir:

• İmzaya gitme ve bildirim: Kişi, kendisine atanan denetimli serbestlik görevlisinin belirlediği aralıklarla rapor vermek (örneğin haftalık veya aylık imza atmak) zorundadır. Ayrıca adres değişikliği gibi durumları bildirmelidir.
• Eğitim veya rehabilitasyon programları: Gerekli görülürse, uyuşturucu bağımlılığı konusunda danışmanlık, seminer veya rehabilitasyon programlarına katılması istenebilir. Kişinin bir sağlık kuruluşunda tedavi görmesi de talep edilebilir ve bu tedavinin gereklerine uyması şarttır.
• Uyuşturucudan uzak durma: Elbette denetimli serbestliğin temel şartı, kişi bu dönemde yeniden uyuşturucu madde kullanmaması ve bulundurmamasıdır. Bunu denetlemek amacıyla, kanun gereği savcılık şüpheliyi yılda en az iki kez ilgili sağlık kurumuna sevk ederek uyuşturucu testi yaptırır (örn. idrar veya kan testi). Bu testlerde veya başka bir şekilde kişinin tekrar uyuşturucu kullandığı tespit edilmemelidir.
• Seyahat kısıtları: Gerekirse, kişinin belirli bir bölgeyi terk etmemesi, şehir dışına izinsiz çıkmaması gibi sınırlamalar getirilebilir.
• Diğer yükümlülükler: Mahkeme veya savcılık, kişinin özel durumuna göre başka yükümlülükler de koyabilir (örneğin, belirli kişilerle görüşmeme, belirli ortamlardan uzak durma gibi).

Denetimli serbestlik süreci boyunca kişi hem topluma karışmaya devam eder (işine gidebilir, ailesiyle yaşayabilir) hem de düzenli bir şekilde denetlenir. Bu, bir yandan kişinin rehabilite olmasını ve uyuşturucudan uzak durmasını sağlarken, diğer yandan toplumun güvenliğini ve kişinin takibini mümkün kılar. Eğer gerekli görülürse, denetimli serbestlik süresi içinde tedavi altına alınma da söz konusu olabilir; örneğin kişi bağımlı ise bir sağlık kurumunda tedavi görmesi sağlanır.

Denetimli Serbestlikte İhlal ve Tekrar Suç Durumu

Şüpheli, denetimli serbestlik ve erteleme süresi boyunca kurallara uymak zorundadır. Peki, bu yükümlülüklere uyulmazsa ne olur? Kanun, birkaç durumda erteleme kararının kaldırılarak kamu davasının açılacağını öngörmüştür (TCK m.191/4):

• Kişi, kendisine yüklenen yükümlülüklere veya uygulanmakta olan tedavinin gereklerine uyum göstermekte ısrarla başarısız olursa (örneğin imza atmaya gitmez, programlara katılmaz, tedaviyi yarım bırakırsa),
• Denetim süresi içinde yeniden kişisel kullanım için uyuşturucu veya uyarıcı madde satın alır, kabul eder veya bulundurur ise,
• Ya da denetim süresi içinde herhangi bir şekilde tekrar uyuşturucu madde kullanır ise,

bu ihlallerin varlığı halinde savcı, hakkındaki ertelemeyi iptal ederek kişi hakkında kamu davasını açacaktır. Yani 5 yıl dolmasını beklemeden, süreç sona erip kişi normal yargılama aşamasına geçer.

Önemle belirtilmelidir ki, denetim süresi içinde kişinin uyuşturucu kullanması veya bulundurması sadece bir ihlal sebebi sayılır ve ayrıca yeni bir soruşturma konusu yapılmaz (TCK m.191/5). Örneğin, denetimli serbestlikteki bir kişi tekrar uyuşturucu ile yakalanırsa, bu durum ayrı bir “yeni suç” olarak değil, mevcut ertelemenin ihlali olarak ele alınır. Bu da doğrudan beklemekte olan davanın açılmasına yol açar. Bu politikayla, kullanıcıların defalarca yakalanıp üst üste birden çok dosyayla yargılanması yerine, tek bir deneme süreci içinde toparlanmaları amaçlanmıştır.

Erteleme kararının kaldırılmasıyla açılan davada, kişi bu kez yargılanacak ve suçlu bulunursa ceza alacaktır. Daha önce bahsedildiği gibi, uyuşturucu kullanma suçu cezası hapis olarak öngörüldüğünden ve para cezasına çevrilemediğinden, mahkumiyet halinde hapis cezasının uygulanması söz konusu olur. Ancak yargılama aşamasında da bazı hukuki imkanlar olabilir; örneğin, mahkeme şartlarını uygun görürse hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) kararı verebilir. HAGB, sanığın belirli bir denetim süresi daha geçirmesi ve bu sürede suç işlememesi halinde cezanın infaz edilmemesi anlamına gelen bir başka mekanizmadır. Fakat HAGB kararı mahkemenin takdirine bağlıdır ve sanığın daha önce kasıtlı bir suçtan sabıkasının olmaması gibi koşullar arar.

Ayrıca, TCK 191/6 uyarınca, bir defa denetimli serbestlik şansı kullanılıp dava açıldıktan sonra, kişinin yine aynı suçu işlemesi durumunda artık yeniden kamu davasının açılmasının ertelenmesi kararı verilemez. Yani özetle, bir kişi deneme süresini ihlal edip yargılanmışsa, ileride tekrar uyuşturucu kullanma suçundan yakalanırsa ilk seferki gibi otomatik 5 yıl erteleme hakkı olmayacaktır; bu durumda doğrudan soruşturma ve kovuşturma yoluna gidilecektir.

Denetimli Serbestlik Süresini Başarıyla Tamamlama

Denetimli serbestlik altındaki kişi, kendisine tanınan bu 5 yıllık erteleme süresi boyunca sorumluluklarını yerine getirir ve hiçbir ihlalde bulunmazsa, yani ne yeniden uyuşturucu kullanır ne de yükümlülükleri ihlal ederse, sonuç son derece olumlu olacaktır. Kanun gereği, bu durumda sürenin sonunda kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verilir (TCK m.191/7). Bu, kişinin hakkında hiç ceza davası açılmayacağı ve dolayısıyla sabıka kaydına işlenebilecek bir mahkumiyet oluşmayacağı anlamına gelir. Başarılı bir şekilde tamamlanan denetimli serbestlik süreci sonunda birey hukuken temiz bir sayfa ile hayatına devam edebilir.

Elbette denetimli serbestlik sürecini başarıyla tamamlamak, kararlılık ve disiplin gerektirir. Kişinin bu süre boyunca gerçekten uyuşturucudan uzak durması, gerekirse tedavi olarak bağımlılığını yenmesi, düzenli aralıklarla yapılan kontrollerde temiz çıkması şarttır. Ailesinin ve çevresinin desteği, kişinin kendi iradesi ve gerektiğinde profesyonel yardım alması bu süreci başarıyla atlatmak için kritik önemdedir. Bursa ceza avukatı desteği de sürecin en başından sonuna kadar önemli bir avantaj sağlar; zira avukat, müvekkilinin haklarını korurken aynı zamanda ona yasal yükümlülüklerini hatırlatıp rehberlik edebilir.

Uyuşturucu Kullanma Suçunda Etkin Pişmanlık

Türk Ceza Kanunu, uyuşturucu suçlarında etkin pişmanlık hükümlerine de yer vermektedir (TCK m.192). Etkin pişmanlık, suçu işleyen kişinin pişman olup yetkililere yardımcı olması halinde cezasında indirim yapılmasını veya ceza almamasını sağlayan bir hukuki imkandır. Uyuşturucu madde kullanma veya bulundurma suçu açısından etkin pişmanlık, özellikle suçun ortaya çıkmasında güvenlik güçlerinin rolü olmaksızın, kişinin kendi isteğiyle harekete geçtiği durumlarda gündeme gelir.

Örneğin, uyuşturucu madde kullanan bir kişi, henüz suçu resmi makamlarca tespit edilmeden önce, kendi iradesiyle gidip sağlık kuruluşuna başvurur ve tedavi talep ederse, ya da durumu emniyet birimlerine bildirip elindeki uyuşturucuyu teslim ederek yardım isterse, hakkında cezaya hükmolunmayabilir. Kanun, bağımlılık sorunu yaşayan bireylerin cezalandırılmasından ziyade tedavi edilmesini teşvik etmektedir. Bu nedenle, yakalanmadan önce pişman olup teslim olan ve işlediği fiilin ortaya çıkmasına yardım eden kullanıcılar, ceza soruşturmasından kurtulabilir.

Bunun yanında, bir kullanıcı yakalandıktan sonra, kendisine uyuşturucu maddeyi temin eden satıcıların yakalanmasına yardımcı olursa (örneğin polisle işbirliği yaparak satıcıyı ele verirse), yine etkin pişmanlık indirimlerinden faydalanabilir. Ancak bu gibi durumlarda, indirim ya da cezasızlık sağlanabilmesi için kanunda öngörülen şartların yerine getirilmesi gerekir. Etkin pişmanlık hükümleri oldukça teknik bir konu olduğundan, bu yola başvurmak isteyen kişilerin mutlaka avukatlarıyla durumu değerlendirmesi önemlidir.

Özetle, yasa koyucu uyuşturucu madde kullanıcılarına belirli koşullarda hem denetimli serbestlik yoluyla hem de etkin pişmanlık yoluyla ikinci bir şans tanımaktadır. Amaç, bu kişileri topluma yeniden kazandırmak ve uyuşturucu batağından kurtarmaktır. Ne var ki, bu imkanlardan yararlanamayan veya kurallara uymayanlar için yasal yaptırımların da caydırıcı bir şekilde uygulanacağı unutulmamalıdır.